Cách đây khoảng 2 năm, ICTC từng viết một bài nói về câu chuyện fab và fabless trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu nói nhiều hơn về vi mạch. Khi đó, nhận định chung là: fab là một cuộc chơi rất tốn kém, đòi hỏi vốn và công nghệ lớn; còn fabless – tập trung vào thiết kế, là một hướng đi dễ tiếp cận hơn, dù vẫn gặp bài toán thị trường đầu ra. Đồng thời, OSAT (đóng gói – kiểm thử) được xem là mảnh ghép phù hợp với điều kiện của Việt Nam lúc bấy giờ.
Sau 2 năm nhìn lại, có thể nói bức tranh đã bắt đầu có thêm màu sắc, dù chưa hẳn đã thay đổi hoàn toàn.
Gần đây, mọi người liên tục nghe tin về nhà máy bán dẫn, nhà máy kiểm thử, đóng gói, rồi các phòng lab advanced packaging. Những động thái này cho thấy Việt Nam không còn chỉ dừng ở câu chuyện định hướng, mà đã bắt đầu đặt những viên gạch đầu tiên trong chuỗi giá trị bán dẫn.
Tuy nhiên, dù đã có thông tin khởi công nhà máy sản xuất wafer và được nhắc đến khá nhiều trên báo chí, thì với những ai đang làm trong ngành, viễn cảnh một fab thực sự vận hành ổn định và tạo ra sản phẩm thương mại vẫn còn là câu chuyện khá xa. Trong vài năm tới, khả năng cao Việt Nam vẫn sẽ tập trung nhiều hơn vào OSAT và advanced packaging. Điều này cũng phù hợp với xu hướng toàn cầu, khi giá trị của ngành bán dẫn không còn nằm trọn ở việc thu nhỏ tiến trình, mà dịch chuyển dần sang kiến trúc hệ thống, chiplet, đóng gói tiên tiến và tối ưu tích hợp.
Quay lại câu hỏi cũ nhưng đặt trong bối cảnh mới: bài viết 2 năm trước còn đúng không? Và trong 3-4 năm tới, nên học theo hướng sản xuất (fab/OSAT) hay thiết kế (fabless)?
Với fab (sản xuất wafer), mình vẫn giữ quan điểm cũ: trong 3-4 năm tới, Việt Nam rất khó có một fab đúng nghĩa ở mức tiên tiến. Nếu có, nhiều khả năng cũng chỉ dừng ở các hoạt động mang tính đặc thù, R&D, hoặc một số công đoạn rất giới hạn. Cơ hội việc làm cho kỹ sư fab vì thế là có, nhưng không nhiều, và yêu cầu nền tảng về vật liệu, quy trình và thiết bị là rất nặng. Đây không phải con đường dành cho số đông.
Với OSAT và packaging, câu chuyện lại khác. So với 2 năm trước, mảng này đã rõ ràng hơn rất nhiều. Nhu cầu nhân lực cho test, đóng gói, reliability, process integration, packaging design… được kỳ vọng sẽ tăng lên khi các nhà máy và phòng lab đi vào vận hành. Đây có thể xem là cánh cửa gần nhất để Việt Nam tham gia sâu hơn vào ngành bán dẫn, và cũng là hướng đi phù hợp cho khá nhiều bạn sinh viên trong giai đoạn tới.
Còn thiết kế chip (fabless) ở Việt Nam thì thực ra không phải là câu chuyện của tương lai. Mảng này đã tồn tại nhiều năm, lực lượng kỹ sư đã hình thành, quy trình làm việc đã quen thuộc, và nhu cầu từ các công ty quốc tế vẫn duy trì tương đối ổn định. Điều thay đổi theo thời gian không phải là có hay không, mà là yêu cầu ngày càng cao hơn: từ kiến thức nền tảng, khả năng tư duy hệ thống, cho tới mức độ chủ động trong thiết kế và verification. Nói cách khác, thiết kế vẫn ở đó và vẫn phát triển, nhưng không còn dễ thở như trước.
Ngược lại, fab và OSAT vẫn đang ở giai đoạn rất sớm tại Việt Nam. Dù có nhiều tín hiệu tích cực, thì phần lớn vẫn mới dừng ở bước khởi động. Điều này đồng nghĩa với việc theo hướng fab hay OSAT ở thời điểm hiện tại mang rủi ro cao hơn, vì đầu ra chưa thực sự rõ ràng và phụ thuộc nhiều vào việc các dự án có vận hành đúng như kỳ vọng hay không.
Tuy nhiên, chính điểm này cũng tạo ra sự khác biệt. Nếu các nhà máy và trung tâm đóng gói – kiểm thử hoạt động thành công trong vài năm tới, thì những người theo hướng fab hoặc OSAT từ sớm có thể trở thành lớp kỹ sư tiên phong, với lợi thế lớn về kinh nghiệm và vị trí. Đây là lựa chọn mang tính đi trước, đánh đổi sự chắc chắn hiện tại để lấy cơ hội trong tương lai.
Vì vậy, nếu hỏi thời điểm này nên học gì, thì không hẳn là chọn giữa fab hay fabless, mà là chọn mức độ rủi ro mà bạn sẵn sàng chấp nhận. Thiết kế chip là con đường đã tương đối rõ ràng: có hệ sinh thái, có thị trường lao động, có lộ trình phát triển, nhưng yêu cầu ngày càng cao và cạnh tranh ngày càng mạnh. Fab và OSAT là con đường còn nhiều ẩn số, nhưng nếu mọi thứ đi đúng hướng, thì cơ hội dành cho những người đi sớm là rất đáng kể.
—
Note: bài viết dựa trên quan điểm cá nhân, mọi người có thể cùng chia sẻ và thảo luận quan điểm của mình nhé.
